Cael trefn ar yr ystâd pan nad oes ewyllys

Mae cael trefn ar ystâd os nad oes yna ewyllys yn mynd i gymryd mwy o amser na phe byddai yna ewyllys. Ond nid yw mor galed na brawychus ag y byddech yn disgwyl. Bydd ein canllaw yn rhoi gwybod i chi beth i’w wneud, ac yn amlinellu sut allwch chi wneud hyn.

Pwy ddylai gael trefn ar yr ystâd?

Pan fydd rhywun yn marw heb lunio ewyllys gelwir hyn yn ‘farw’n ddiewyllys’. Gall hyn wneud cael trefn ar eu hystâd ychydig yn fwy cymhleth. Gan nad oes yna ewyllys, y gyfraith sy’n penderfynu pwy fydd yn etifeddu’r ystâd yn ôl meini prawf penodol a elwir yn ‘reolau diewyllys’.

Os oes yna berthynas neu ffrind sy’n fodlon ac yn gallu rhoi trefn ar yr ystâd, yna gall wneud cais am ‘grant gweinyddu’ - a elwir hefyd yn grant cynrychioli, grant profiant, neu gadarnhad (yn yr Alban).

Mae’r grant hwn yn ei wneud yn ‘weinyddwr’ yr ystâd ac yn ei alluogi i werthuso’r ystâd, talu unrhyw ddyledion a dosbarthu’r ystâd yn unol â’r rheolau diewyllys.

Mae cael trefn ar ystâd fel arfer yn cymryd mwy o amser. Felly, gorau po gyntaf y byddwch yn ymgeisio am brofiant, er mwyn gallu dosbarthu’r ystâd i’r etifeddion.

Os nad oes unrhyw berthnasau wedi goroesi, mae ystâd yr unigolyn yn cael ei basio i’r Goron. Yna mae Trysorlys EM yn gyfrifol am ddelio â’r ystâd.

Os byddwch yn dewis ymgymryd â’r gwaith o weinyddu’r ystâd, gallwch:

  • Ddefnyddio arbenigwr profiant, neu
  • Gael trefn ar yr ystâd eich hun

Defnyddio cyfreithiwr neu arbenigwr profiant

Mae cael trefn ar ystâd pan nad oes ewyllys yn waith anodd weithiau. Yn arbennig os nad yw’n glir pa asedau oedd gan yr ymadawedig, neu os oes yna berthnasau teuluol cymhleth sy’n gwneud dosbarthu’r ystâd dan reolau diewyllys yn anodd.

Yn y mathau hyn o sefyllfaoedd, mae’n synhwyrol i ystyried defnyddio cyfreithiwr neu gyfrifydd sy’n arbenigo mewn profiant.

Gall defnyddio arbenigwr profiant hefyd wneud y broses o gael trefn ar ddiffyg ewyllys yn haws ac ychydig yn gynt, hyd yn oed ar gyfer ystadau llai cymhleth.

Os byddwch chi’n penderfynu defnyddio arbenigwr profiant, dylech gyllidebu ar gyfer nifer o filoedd o bunnoedd ar gyfer eu gwasanaethau.

Dysgwch fwy yn Pryd i ddefnyddio arbenigwr profiant.

Cael trefn ar yr ystâd eich hun

Os byddwch chi’n penderfynu mynd i’r afael â gweinyddu’r ystâd eich hun, rydych yn dal i allu talu cyfreithiwr am ei amser, os oes angen gwneud pethau fel bwrw golwg dros y cais profiant, neu gyfrifo sut i ddosbarthu’r ystâd.

Mae’r broses o gael trefn ar ystâd heb ewyllys bron yr un fath â phan fydd yna ewyllys. Gallwch ddefnyddio ein canllaw isod i gael trefn ar yr ystâd eich hun.

Mae yna hefyd ragor o wybodaeth a help ar ddelio gydag ystâd heb ewyllys ar y wefan GOV.UK.

Paratoi ar gyfer grant profiant

Mae’r cam cyntaf wrth ymgeisio am brofiant yn cynnwys rhywfaint o ‘hela’ ac ychydig o waith papur. Yn benodol, mae angen i chi ddod o hyd i rai dogfennau a gwneud copïau.

Mae angen y dogfennau hyn wrth i chi fynd trwy’r broses o gael profiant.

Chwilio am a gwneud copïau o ddogfennau pwysig

Bydd angen i chi gael o leiaf chwe chopi ardystiedig o’r dogfennau canlynol:

  • Tystysgrif marwolaeth
  • Tystysgrif geni
  • Tystysgrif priodas neu bartneriaeth sifil, os oedd yr unigolyn yn briod

Bydd angen i chi atodi copïau o’r amrywiol ddogfennau hyn i ffurflenni profiant, a chael mynediad at gyfrifon banc, buddsoddiadau neu yswiriant bywyd yr ymadawedig.

Gwerthuso’r ystâd

Cyn y gallwch ymgeisio am brofiant neu gadarnhad o a ydych yn byw yn yr Alban, bydd angen i chi gael gwerthuso’r ystâd. Pan fyddwch chi’n llenwi’r ffurflenni profiant, bydd angen i chi nodi faint yw gwerth yr ystâd.

I werthuso’r ystâd, rhaid i chi:

  1. Ganfod gwir werth unrhyw asedau, fel eiddo, pensiynau preifat, cynilon, cyfranddaliadau, gemwaith, neu bethau casgladwy gwerthfawr.
    Os ydych chi’n meddwl bod eitem yn werth mwy na £500, dylech gael ei brisio’n broffesiynol.
  2. Dysgwch beth yw gwerth unrhyw roddion a roddodd yr unigolyn yn y saith mlynedd cyn marw. Bydd angen i chi gynnwys y rhan yng ngwerth yr ystâd. Gallai rhai mathau o roddion a roddwyd cyn i’r unigolyn farw olygu talu Treth Etifeddiaeth.
  3. Dysgwch faint o ddyled sydd os o gwbl, fel morgais, cardiau credyd neu fenthyciadau. Dylech gynnwys costau angladd yn rhan o’r ddyled os yw’r ystâd yn talu am yr angladd.
    Os oes dyled ar y cyd, bydd angen i chi gyfrifo faint yw cyfran yr ymadawedig o’r ddyled honno.
  4. Cyfrifwch faint yw gwerth yr ystâd wedi talu unrhyw ddyled.

Bydd hefyd angen i chi gyfrifo os oedd unrhyw asedau oedd dan berchnogaeth gyfunol, fel cyfrif banc neu eiddo. Yn ddibynnol ar y math o berchnogaeth, efallai y bydd rhaid i chi ei gynnwys yng ngwerth yr ystâd.

Prisio cyd asedau

Cyn y gallwch gyfrifo gwerth cyfran ased yr ymadawedig a oedd mewn cydberchnogaeth, rhaid i chi ganfod pa fath o berchnogaeth oedd iddo. Ymysg yr enghreifftiau o’r math yma o ased mae car, tŷ neu ddarn o dir.

Efallai bod yr unigolyn yn berchen ar yr ased hwn naill ai:

Asedau sy’n eiddo fel ‘cyd-denant’

  • Bod gan y ddau berchennog hawliau cyfartal dros yr ased cyfan
  • Mae’r ased yn trosglwyddo’n awtomatig i’r cydberchennog arall os yw un yn marw
  • Ni all yr ymadawedig drosglwyddo ei berchnogaeth o’r ased yn ei ewyllys.
  • Rhaid i chi brisio’r ased a’i gynnwys wrth gyfrifo’r Dreth Etifeddiaeth.
    Ond efallai na fydd Treth Etifeddiant i’w dalu ar yr ased hwn os yw’r gwerth o fewn lwfans di-dreth yr ymadawedig.

Cyfrifon banc ar y cyd, mae’r rhain bron bob tro yn cael eu cadw fel ‘tenantiaid ar y cyd’. Felly, er bod perchnogaeth o’r cyfrif yn pasio’n awtomatig i gyd ddeiliad y cyfrif, rhaid ei gynnwys yn rhan o werth ystâd yr ymadawedig.

I werthuso cyfran yr ymadawedig o gyfrif banc ar y cyd, bydd angen i chi gael gwybod beth oedd y swm yn y cyfrif a’i rannu gyda’r nifer o ddeiliaid cyfrif.

Fel arfer mae HMRC yn craffu ar gyfrifon banc a gedwir gan gyplau dibriod neu gyfuniadau eraill (e.e. rhiant a phlentyn) yn agosach . Mae hyn oherwydd na fydd eithriadau arferol o Dreth Etifeddiaeth yn berthnasol o reidrwydd, ac y gallai’r deiliad cyfrif sy’n goroesi fod yn atebol am swm penodol o dreth.

Asedau sy’n eiddo fel ‘tenant cydradd’

  • Gall pob perchennog fod yn berchen ar wahanol gyfrannau o’r ased
  • Nid yw’r ased yn trosglwyddo i’r perchennog arall fel mater o drefn os yw un yn marw
  • Gall yr ymadawedig drosglwyddo ei berchnogaeth o’r ased yn ei ewyllys
  • Rhaid i chi brisio’r ased a’i gynnwys wrth gyfrifo’r Dreth Etifeddiant.

Ddim yn siŵr sut mae ased dan berchnogaeth ar y cyd?

Os oedd gan yr ymadawedig unrhyw asedau eraill, megis cyfranddaliadau, bydd angen i chi gysylltu â’r cwmni:

  • I weld sut berchnogaeth sydd ganddynt
  • I gyfrifo faint oedd cyfran yr ymadawedig o’r ased er mwyn ei gynnwys yn rhan o’r ystâd.

Ar gyfer eiddo neu dir, os na allwch ddod o hyd i’r wybodaeth hon yn eu papurau a chofnodion, gallwch ei gael, am ffi, gan:

Cyfrifo Treth Etifeddiaeth

Unwaith y byddwch wedi cael gwerth yr eiddo a faint o ddyled oedd gan yr ymadawedig, bydd angen i chi gyfrifo faint o Dreth Etifeddiaeth sy’n daladwy.

Os yw cyfanswm gwerth yr ystâd wedi tynnu’r dyledion dros £325,000, yna mae angen talu Treth Etifeddiaeth.

Mae gan y wefan GOV.UK arweiniad ar gyfrifo pa ran o’r ystâd sy’n talu Treth Etifeddiaeth.

Mae’r dreth yn daladwy o fewn chwe mis i’r dyddiad pan fu farw’r unigolyn. Ac fe godir llog os nad yw’n cael ei dalu o fewn chwe mis.

Felly i helpu osgoi talu’r llog hwn, ystyriwch dalu rhywfaint neu’r cyfan o’r Dreth Etifeddiaeth cyn i chi orffen gwerthuso’r ystâd. Os ydych chi’n talu am hyn o’ch cyfrif eich hun, gallwch ei hawlio yn ôl gan yr ystâd.

Gwneud cais am grant profiant

Wedi i chi werthuso’r ystâd, bydd angen i chi lenwi ambell ffurflen a’u hanfon at y swyddfa Cofrestrfa Profiant agosaf. Bydd angen i chi dalu ffi ymgeisio hefyd.

Bydd faint fydd angen i chi dalu a pha ffurflenni fydd angen i chi eu llenwi yn ddibynnol ar:

Wedi derbyn eich cais, bydd y swyddfa brofiant yn cysylltu â chi i drefnu i chi dyngu llw. Gallwch wneud hyn naill ai yn y swyddfa brofiant leol neu mewn swyddfa comisiynydd llwon.

Fel arfer nid oes angen i chi wneud cais am brofiant os oedd yr ystâd naill ai:

  • Dan gydberchnogaeth ac felly’n pasio i’r gŵr, gwraig neu bartner sifil sy’n goroesi, neu
  • Nad yw’n cynnwys tir, eiddo na chyfranddaliadau.

Os ydych yn byw yng Nghymru a Lloegr

Y ffi ymgeisio yw £215. Nid oes ffi i’w dalu os yw gwerth yr ystâd yn llai na £5,000.

Mae angen i chi lenwi:

  • Ffurflen Gais Profiant PA1
  • Ffurflen Treth Etifeddiaeth IHT400 os yw’r ystâd yn werth mwy na £325,000
  • Ffurflen Treth Etifeddiaeth IHT205 os yw’r ystâd yn werth llai na £325,000

Mae’r ffurflenni hyn ar gael i’w lawrlwytho o’r wefan GOV.UK.

Os bu farw’r unigolyn dramor, mae yna wahanol ffurflenni i’w llenwi.

Gallwch gysylltu â’r Llinell Gymorth Profiant a Threth Etifeddiaeth am gymorth i gwblhau’r ffurflenni’r hyn.

Os ydych yn byw yn yr Alban

Yn ddibynnol ar faint yr ystâd, mae yna wahanol ffurflenni i’w llenwi:

Mae’r ffi cadarnhad yn amrywio gan ddibynnu ar faint yr ystâd.

Cysylltwch â’ch clerc siryf lleol i gael gwybod faint sydd angen i chi ei dalu ac am help i gwblhau’r ffurflenni.

Os ydych yn byw yng Ngogledd Iwerddon

Bydd angen i chi ofyn am apwyntiad gyda’ch Swyddfa Profiant lleol. Unwaith y bydd gennych apwyntiad, byddant yn eich helpu i lenwi’r ffurflenni priodol.

Bydd y Swyddfa Brofiant yn gofyn i chi ddod ag amrywiol ddogfennau fel yr ewyllys a thystysgrif farwolaeth pan fyddwch chi’n mynd am eich apwyntiad.

Mae’r ffi yn £250 ar gyfer ystadau sy’n werth mwy na £10,000. Nid oes ffi i’w dalu os yw gwerth yr ystâd yn llai na £10,000.

Talu Treth Etifeddiaeth

Os yw’r ystâd yn werth mwy na £325,000, bydd angen i chi dalu o leiaf rhywfaint os nad y cyfan o’r Dreth Etifeddiaeth cyn cyhoeddi profiant.

Os ydych chi’n meddwl y byddwch yn cael anhawster talu’r dreth am fod angen i chi werthu asedau o’r ystâd yn gyntaf, gallech ofyn i HMRC am grant credyd.

Mae grant credyd yn golygu y gallwch gael profiant gyntaf er mwyn gwerthu’r asedau i dalu treth.

Talu dyledion a threthi

Unwaith y byddwch wedi cael profiant, gallwch gysylltu â’r sefydliadau sy’n dal asedau’r ymadawedig, fel y banc neu ddarparwr pensiwn preifat.

Byddant yn gofyn am gopi o’r profiant neu lythyr cadarnhad cyn rhyddhau’r asedau.

Yna gallwch dalu’r amrywiol ddyledion (os o gwbl) a’r trethi sy’n ddyledus.

Os yw’r asedau ar ffurf eiddo neu gyfranddaliadau, efallai y bydd angen i chi eu gwerthu er mwyn talu dyledion a threthi.

Os ydych chi’n bwriadu gwerthu eiddo:

  • Gallwch gael cyngor ar brisio eiddo a’r costau cysylltiedig yn ogystal ag awgrymau gwerthu ar wefan Which?.
  • Darllenwch ein Canllaw i werthu tŷ yn gyflym os ydych chi’n meddwl defnyddio cwmni gwerthu tai yn gyflym yn hytrach.

Os ydych yn gwaredu ar gyfranddaliadau:

  • Efallai yr hoffech ystyried gwneud hyn eich hun, os mai nifer fechan o gyfranddaliadau sydd. Dysgwch fwy am sut i werthu cyfranddaliadau.
  • Ar gyfer portffolio cymhleth neu os yw’r cyfranddaliadau yn werth cryn dipyn, mae’n syniad da i geisio cyngor proffesiynol. Gallech hefyd siarad gyda chynghorydd os nad ydych yn siŵr os ydych am werthu’r cyfraddiadau hyn. Darllenwch Dewis cynghorydd ariannol am ragor o gyngor.

Dosbarthu’r ystâd yn unol â’r rheolau diffyg ewyllys

Wedi i chi dalu’r dyledion a threthi, bydd yn rhaid i chi ddosbarthu’r ystâd yn unol â’r rheolau diffyg ewyllys.

Gall y gŵr, gwraig neu bartner sifil sy’n goroesi oedd yn dal yn briod i’r ymadawedig etifeddu’r ystâd. Gall plant yr ymadawedig hefyd etifeddu rhan o’r ystâd os yw’n werth mwy na swm penodol.

Gallai perthnasau agos megis rhieni sy’n goroesi neu frodyr neu chwiorydd yr ymadawedig hefyd etifeddu’r ystâd mewn rhai sefyllfaoedd. Mae gan bob gwlad wahanol reol ar gyfer cyfrifo pwy sy’n cael beth a faint.

Yng Nghymru a Lloegr

Os yw’r ystâd yn werth llai na £250,000, bydd y cymar yn etifeddu’r ystâd gyfan.

Ond os yw’r ystâd yn werth mwy na £250,000 ac mae yna blant:

  • Mae’r cymar yn etifeddu gwerth hyd at £250,000 o asedau, holl eiddo personol yr ymadawedig, hanner gweddill yr ystâd.
  • Mae’r hanner arall yn cael ei rannu’n gyfartal rhwng y plant.
    Os oes plentyn dan 18 oed pan fydd yr unigolyn yn marw, fe gedwir ei gyfran neu ei chyfran mewn ymddiriedolaeth statudol. Bydd ef neu hi yn derbyn yr etifeddiaeth pan fydd yn 18 oed, neu pan fydd yn priodi neu’n mynd i bartneriaeth sifil, pa bynnag un ddaw gyntaf.

Yng Ngogledd Iwerddon

Os yw’r ystâd yn werth llai na £250,000, bydd y cymar yn etifeddu’r ystâd gyfan.

Os yw’r ystâd yn werth mwy na £250,000 ac mae yna blant:

  • Bydd y cymar yn cael gwerth hyd at £250,000 o asedau a holl eiddo personol yr ymadawedig.
  • Os mai dim ond un plentyn sydd, yna mae’r cymar hefyd yn cael hanner yr ystâd sy’n weddill a’r plentyn yn cael yr hanner arall.
  • Ond os oes mwy nag un plentyn, mae’r cymar yn cael traean o’r ystâd sy’n weddill, ac mae’r ddau draean sy’n weddill yn cael ei rannu rhwng y plant.

Yn yr Alban

Os nad oes unrhyw blant na pherthnasau agos sy’n goroesi, y cymar sy’n cael yr ystâd i gyd.

Os oes yna blant, mae’r cymar yn cael:

  • Y tŷ hyd at werth o £473,000, neu gyfandaliad o £473,000 os yw’r tŷ yn werth mwy
  • Dodrefn a nwyddau’r cartref hyd at werth o £29,000
  • Hyd at £50,000 mewn arian parod
  • Traean o weddill yr ystâd

Mae’r plant yn etifeddu’r ddau draean sy’n weddill o’r ystâd.

Am ragor o fanylion ar gyfrifo sut i ddosbarthu’r ystâd yn ôl y rheolau diewyllys, ewch i’r wefan GOV.UK

A oedd y canllaw hwn o ddefnydd i chi?