Diogelu eich hawliau ar berchen cartref yn ystod ysgariad neu ddiddymiad

Os ydych yn ysgaru neu’n diddymu’ch partneriaeth sifil, dylech wneud yn siŵr eich bod yn diogelu’ch hawliau ar berchen eich cartref. Mae hyn yn neilltuol o bwysig os yw’r cartref ym mherchnogaeth eich gŵr, eich gwraig, neu’ch partner sifil. Dysgwch pa gamau y dylech chi eu cymryd.

Sut fath o berchnogaeth sydd i’ch cartref

Chi sydd piau eich cartref (y cyfan neu ran ohono) os yw’ch enw chi ar ddogfen gyfreithiol o’r enw gweithredoedd teitl.

Gall eich cartref fod ym mherchnogaeth:

  • un ohonoch, sy’n golygu ei fod yn enw un ohonoch
  • ar y cyd, gan y ddau ohonoch (ac mae mathau gwahanol o gydberchenogaeth)
  • gan rywun arall (fel aelod o’r teulu)

Eiddo ym mherchnogaeth un ohonoch

Os yw’ch cyn bartner (gŵr, gwraig neu bartner sifil) yn berchen ar gartref y teulu yn ei enw ef neu hi yn unig, efallai y gallech gofrestru’ch diddordeb yn yr eiddo er mwyn diogelu’ch sefyllfa. Bydd sut y gwnewch hyn yn dibynnu ymhle yn y DU rydych yn byw ac a yw’r eiddo wedi ei gofrestru.

Diogelu’ch hawliau os yw’r eiddo yng Nghymru a Lloegr

Os yw’ch eiddo wedi’i gofrestru gyda’r Gofrestrfa Tir, gallwch ddiogelu’ch sefyllfa drwy ddefnyddio ‘hysbysiad hawliau cartref priodasol’ neu ‘hysbysiad hawliau cartref’. Y cam cyntaf yw gwirio a yw’r eiddo wedi ei gofrestru gyda Chofrestrfa Tir Cymru a Lloegr. Gallwch wneud hyn yn rhad ac am ddim.

Os dymunwch gofrestru hysbysiad hawliau cartref, dylech wneud hyn ar unwaith. Mae’n rhad ac am ddim ac un ffurflen yn unig, HR1, sy’n ofynnol i chi ei chwblhau, sydd ar gael ar wefan GOV.UK.

Os yw’ch eiddo wedi’i gofrestru gyda’r Gofrestrfa Tir, gallwch ddiogelu’ch sefyllfa drwy ymgeisio am ‘bridiant tir dosbarth F’ drwy’r Gofrestrfa Tir, sy’n costio £1.

Os nad yw’r eiddo yn gartref y teulu efallai y byddwch yn gallu cofrestru ‘cyfyngiad’ yn y Gofrestrfa Tir.

Unwaith y byddwch wedi cofrestru’ch diddordeb, ni all eich cyn bartner werthu’r eiddo nac ymgeisio am forgais uwch heb i chi gael gwybod am hynny.

Diogelu’ch hawliau os yw’r eiddo yng Ngogledd Iwerddon

Efallai y byddwch yn medru diogelu’ch sefyllfa drwy gofrestru ‘pridiant priodasol’. Golyga hyn y bydd yn rhaid i chi gael gwybod os oes bwriad i werthu neu ailforgeisio’r eiddo.

Mae’n debyg y bydd angen i chi ddefnyddio cyfreithiwr i wneud hyn, neu o leiaf roi ‘tystysgrif hunanaiaeth’ i chi. Neu yn hytrach, gallwch siarad â rhywun o’r Gwasanaeth Hawliau Tai.

Diogelu’ch hawliau os yw’r eiddo yn yr Alban

Mae gennych yr hawl i fyw yn yr eiddo tra byddwch yn dal yn briod neu mewn partneriaeth sifil. Ond collwch yr hawl hon os gadewch yr eiddo am gyfnod o ddwy flynedd neu ragor.

Mae diogelu’ch hawliau yn faes cymhleth, felly mae’n beth doeth cymryd cyngor gan gyfreithiwr neu elusennau fel Shelter neu Cyngor ar Bopeth.

Eiddo sy’n perthyn i’r ddau ohonoch

Dylai’ch cyfreithiwr fod wedi rhoi cyngor i chi am y ffordd orau i fod yn berchen ar eich cartref ar y cyd pan brynoch chi’r eiddo. Y ddau ddewis ar gyfer bod yn berchen ar eich eiddo ar y cyd yw:

  • Tenantiaid ar y cyd (gelwir yn ‘berchnogion cydradd gyda chyrchfan goroesedd’, yn yr Alban) – lle mae’r berchnogaeth yn gyfartal ar y cyd rhyngoch. Pan fydd un ohonoch yn marw, mae’r llall yn etifeddu cyfran y partner a gollwyd, waeth beth a nodir yn ewyllys y partner neu os oes gan y partner ewyllys neu beidio.
  • Tenantiaid ochr yn ochr (gelwir yn berchnogion cydradd yn yr Alban) – lle mae’r naill ohonoch yn berchen ar gyfran o’r eiddo. Gallwch rannu’r berchnogaeth yn gyfartal rhyngoch (50:50) neu gallwch benderfynu y bydd un yn berchen ar gyfran uwch na’r llall. Bydd eich cyfran chi o’r eiddo’n cael ei drosglwyddo i bwy bynnag a enwir gennych yn eich ewyllys.

Darganfod sut fath o berchnogaeth sydd ynghlwm â’ch eiddo

Os nad ydych yn gwybod sut fath o berchnogaeth sydd gennych ar eich cartref, dylech geisio canfod hynny. Bydd sut y gwnewch hynny’n dibynnu ymhle yn y DU rydych yn byw.

Nghymru a Lloegr

Os cafodd eich cartref ei gofrestru gyda’r Gofrestrfa Tir gallwch gynnal chwiliad, sy’n costio £3 ar hyn o bryd. Os yw’n perthyn i denantiaid ochr yn ochr, bydd y geiriau ‘cyfyngiad Ffurf A’ wedi eu nodi wrth ymyl y wybodaeth am berchnogaeth.

Ngogledd Iwerddon

Gallwch ganfod sut fath o berchnogaeth sydd ar eich cartref drwy gynnal chwiliad ar un o dair o Gofrestri Tir ac Eiddo. Dysgwch sut i gynnal chwiliad arnynt ar wefan NI Direct.

Yr Alban

Gallwch ganfod sut fath o berchnogaeth sydd ar eich cartref drwy gynnal chwiliad ar wefan Cofrestri’r Alban. Mae ffi ar gyfer gwneud hyn, sydd fel arfer yn costio tua £11-£14 a TAW.

A ddylech chi newid y berchnogaeth?

Efallai y bydd cyplau sy’n ysgaru neu’n diddymu’u partneriaeth sifil yn dymuno newid perchnogaeth eu heiddo o denantiaid ar y cyd (neu berchnogion cydradd gyda chyrchfan goroesedd, yn yr Alban) i denantiaid ochr yn ochr (neu berchnogion ar y cyd, yn yr Alban).

Y rheswm dros wneud hyn yw rhag ofn i chi farw cyn i’r ysgariad neu’r diddymiad gael ei gwblhau. Petai hyn yn digwydd a chithau’n berchen ar yr eiddo fel tenantiaid ar y cyd neu berchnogion ar y cyd gyda chyrchfan goroesedd, byddai’ch cyfran chi’n cael ei drosglwyddo fel mater o drefn i’ch cyn bartner. Drwy newid perchnogaeth ar y cyd yr eiddo, gallwch atal hyn rhag digwydd.

Sut i newid y berchnogaeth

Mae’r broses o newid perchnogaeth o denantiaid ar y cyd (neu berchnogion ar y cyd gyda chyrchfan goroesedd, yn yr Alban) i denantiaid ochr yn ochr (neu berchnogion ar y cyd, yn yr Alban) yn amrywio ledled y DU.

Nghymru a Lloegr

Gelwir hyn yn ‘denantiaeth ar y cyd’ ac mae’n broses ddigon syml. Y cwbl sydd angen i chi ei wneud yw ysgrifennu at eich cyn bartner a dweud eich bod yn dymuno torri’r denantiaeth ar y cyd. Nid yw’n ofynnol i’ch cyn bartner gytuno gyda’ch dymuniad i wneud hyn.

Os yw’r eiddo wedi’i gofrestru gyda’r Gofrestrfa Tir, gallwch gwblhau ffurflen SEV, sydd ar gael i’w lawrlwytho o wefan y Gofrestrfa Tir.

Ngogledd Iwerddon

Byddwch angen cymorth cyfreithiwr os dymunwch newid perchnogaeth o denantiaid ar y cyd i denantiaid ochr yn ochr. Bydd y broses yn dibynnu ar a yw’ch eiddo wedi’i gofrestru gyda’r Gofrestrfa Tir (mae tua 25% o dir Gogledd Iwerddon heb ei gofrestru) neu’r Gofrestrfa Weithredoedd. Fel arfer bydd angen i chi gael eich cyn bartner i gytuno i chi newid y denantiaeth o denantiaid ar y cyd i denantiaid ochr yn ochr.

Bydd angen i chi ofyn hefyd i gyfreithiwr ddrafftio amodau newydd y denantiaeth a chofrestru hynny ar deitl yr eiddo. Bydd raid i chi dalu ffi i’r Gofrestrfa Tir neu i’r Gofrestrfa Weithredoedd i newid y berchnogaeth. Bydd eich cyfreithiwr yn codi ffi fel arfer hefyd.

Yr Alban

Mae newid perchnogaeth o berchnogion cydradd gyda chyrchfan goroesedd i berchnogion cydradd yn weithdrefn gymhleth iawn. Nid yw’n rhywbeth y dylech geisio ei wneud heb gyngor cyfreithiwr cyfraith teulu.

Cysylltu â’ch darparwr morgais

Os yw’ch enw ar y morgais, rydych yn gyfrifol am y ddyled gyfan, hyd yn oed os yw’n forgais ar y cyd ag eraill.

Cysylltwch â’ch darparwr morgais i ddweud wrtho eich bod chi a’ch cyn bartner yn gwahanu. Mae’n neilltuol o bwysig siarad â’ch darparwr os credwch y byddwch yn cael trafferth talu’r morgais, neu eich bod yn pryderu na fydd eich cyn bartner yn gwneud y taliadau a gytunwyd ganddo neu ganddi.

Efallai eich bod yn gymwys i gael cymorth gyda thaliadau morgais os ydych yn derbyn rhai budd-daliadau neilltuol. Efallai y bydd y darparwr morgais yn medru anfon copïau o gyfriflenni atoch. Os yw’n forgais ar y cyd, dylech wirio hefyd a allwch chi hefyd rwystro’ch cyn bartner rhag ymgeisio i gynyddu’r morgais.

Eich camau nesaf