Taliadau uniongyrchol - trefnu a thalu am eich gofal

Mae talu am wasanaethau gofal (ar gyfer chi eich hun neu rywun arall) â thaliadau uniongyrchol gan eich cyngor lleol yn rhoi annibyniaeth, dewis, a rheolaeth i chi. Ond mae hefyd yn gyfrifoldeb.

Beth yw taliadau uniongyrchol?

Awgrym da

Eich dewis chi yw derbyn taliadau uniongyrchol neu beidio. Mae tua un person mewn 6 dros 65 oed sy’n derbyn gofal yn dewis taliadau uniongyrchol.

Os yw’ch cyngor lleol (neu’ch Ymddiriedolaeth Iechyd a Gofal Cymdeithasol yng Ngogledd Iwerddon) yn cytuno i ariannu rhywfaint neu’r cyfan o’ch gwasanaethau gofal, byddwch yn cael dewis rhwng:

  • eich awdurdod lleol yn darparu’r gwasanaethau’n uniongyrchol i chi
  • cael taliadau uniongyrchol gan eich awdurdod lleol, y byddwch yn eu defnyddio i drefnu a thalu am wasanaethau gofal eich hun; neu
  • ‘pecyn cymysg’, â rhai gwasanaethau’n cael eu darparu’n uniongyrchol ac eraill y bydwch yn eu prynu o’ch taliadau uniongyrchol.

Hyd yn oed os ydych yn derbyn taliadau uniongyrchol gan eich awdurdod lleol, gallwch newid eich meddwl nes ymlaen, a gofyn iddynt ddarparu gwasanaethau i chi yn lle. Efallai byddwch yn gwneud hwn os byddwch yn ei chael hi’n anodd rheoli’r taliadau, er enghraifft.

A yw taliadau uniongyrchol yn destun i brawf modd?

Ydyn – mae’r pecyn gofal cyfan bydd eich awdurdod lleol yn ariannu yn dibynnu ar brawf modd. Mae hyn yn berthnasol i wasanaethau mae’r awdurdod lleol yn ei darparu yn ogystal â gwasanaethau y mae taliadau uniongyrchol yn talu amdanynt.

Felly, mae faint a gewch yn dibynnu ar eich amgylchiadau ariannol, ac efallai bydd angen i chi ychwanegu atynt â’ch arian eich hun.

Darllenwch ein canllaw i gael gwybod mwy: Cyllid awdurdod lleol ar gyfer costau gofal – a ydych yn gymwys?.

Cael asesiad gofal cymdeithasol

I gael taliadau uniongyrchol, mae angen i chi gysylltu’n gyntaf â’ch cyngor lleol (neu Ymddiriedolaeth Iechyd a Gofal Cymdeithasol yng Ngogledd Iwerddon) i asesu’ch anghenion gofal.

Ar ôl yr asesiad, cewch gynllun gofal. Dyma gytundeb ysgrifenedig sy’n gosod pa anghenion sydd gennych, y bydd eich awdurdod lleol yn eu diwallu.

Gwelwch ein canllaw Sut mae asesiad anghenion gofal awdurdod lleol yn gweithio i gael gwybod mwy.

Sut mae taliadau uniongyrchol yn gweithio ac ar gyfer beth allwch chi eu defnyddio?

Mae taliadau uniongyrchol yn mynd yn syth i’ch cyfrif banc, Swyddfa’r Post, cymdeithas adeiladu neu Gynilion Cenedlaethol. Ond byddwch yn ymwybodol na allwch wario’r arian ar unrhyw beth o’ch dewis.

Mae rhaid i’r awdurdod lleol fod yn fodlon bod y taliadau’n mynd tuag at y gwasanaethau gofal y cytunwyd arnynt yn eich cynllun gofal. Gallent gynnig rhestr o darparwyr cymeradwy awgrymedig, ond mae modd i chi ddefnyddio darparwyr eraill a mathau eraill o wasnanaeth os ydynt yn diwallu’ch anghenion gofal.

Bydd yr awdurdod lleol yn monitro’r ffordd rydych yn defnyddio’r taliadau, er enghraifft drwy adolygiad blynyddol. Cofiwch gadw talebau i ddangos sut rydych wedi gwario’r taliadau.

Bydd eich awdurdod lleol yn dweud wrthych pa wybodaeth bydd angen i chi ei darparu. Bydd hyn yn cynnwys, er enghraifft, amserlenni wedi’u llofnodi gan ofalwyr, talebau am gyfarpar neu anfonebau oddi wrth asiantaethau gofal yn y cartref. Byddant hefyd yn dweud wrthych sut a phryd i ddarparu’r wybodaeth hon.

Efallai y byddwch am agor cyfrif banc yn benodol ar gyfer derbyn eich taliadau uniongyrchol ac i dalu am ofal. Os gwnewch hyn, mae’n hawdd cadw trac ar eich gwariant a gallwch gyflwyno’r gyfriflen banc llawn i’ch awdurdod lleol.

Os na allwch ateb am bopeth byddwch yn ei wario, neu eich bod yn defnyddio’r arian ar gyfer pethau nad ydynt yn eich cynllun gofal, efallai cewch eich gofyn i dalu’r arian yn ôl.

Ni allwch ddefnyddio taliadau uniongyrchol i dalu am ofal anffurfiol gan briod, partner, neu berthynas agos sy’n byw gyda chi, oni bai eu bod wedi eu cofrestru’n ofalwr. Fodd bynnag, yn Lloegr efallai gallech eu talu i reoli’ch taliadau uniongyrchol.

Ni allwch ddefnyddio taliadau uniongyrchol i dalu am lety preswyl parhaol. Ond gallech eu defnyddio i talu am gyfnodau byr achlysurol mewn llety preswyl os yw eich awdurdod lleol yn cytuno dyna sydd eisiau arnoch.

Mae’r rheolau manwl ar gyfer taliadau uniongyrchol yn amrywio o gwmpas y wlad. Siaradwch â’ch gweithiwr cymdeithasol neu gysylltu â’ch awdurdod lleol i ddysgu pa reolau sy’n berthnasol i chi.

Gallai taliadau uniongyrchol fod yn addas i chi os:

  • Ydych am gadw neu gael rheolaeth o’ch gwasanaethau cymorth a gofal eich hun.
  • Ydych am gael mwy o ddewis wrth ddewis y cynhyrchion a’r gwasanaethau sy’n diwallu’ch anghenion penodol.
  • Ydych yn hyderus ag arian a gwaith papur, neu fod gennych bobl i roi cymorth i chi gyda hynny. Hefyd, cewch enwebu rhywun arall i reoli’ch taliadau i chi.
  • Ydych yn fodlon cadw talebau ac anfonebau a’u cyflwyno i’r gwasanaethau cymdeithasol mewn pryd.

Os na allwch reoli’ch taliadau uniongyrchol eich hun nac enwebu rhywun arall, gall person arall gofyn i ddod yn berson awdurdodedig. Gall hwnnw fod yn ffrind neu’n aelod o’ch teulu. Byddant wedyn yn rheoli’ch taliadau uniongyrchol ar eich rhan.

Mae’n debygol nad yw taliadau uniongyrchol yn addas i chi os:

  • Ydych yn teimlo’n anghyfforddus am fod yn gyflogwr. Efallai byddai hynny’n berthnasol os byddwch yn talu rhywun i ofalu amdanoch (er bod cymorth ar gael ynghylch y dyletswyddau o fod yn gyflogwr).
  • Nad ydych yn hyderus am gadw cofnodion gofalus a ffeilio dogfennau pwysig fel talebau yn ddiogel (er bod cymorth ar gael am hyn).
  • Ydych yn treulio cyfnodau aml neu hir yn yr ysbyty.
  • Ydych yn fodlon gadael i’ch awdurdod lleol ddarparu gwasanaethau gofal i chi.

Faint gaf i fel taliad uniongyrchol?

Mae rhaid i’r taliadau uniongyrchol fod yn ddigon i ddiwallu’r anghenion y mae’r awdurdod lleol wedi asesu bod gennych.

Os defnyddiwch yr arian i dalu am weithiwr gofal, efallai y bydd yna costau ychwanegol ynghlych bod yn gyflogwr iddynt. Er enghraifft, costau recriwtio, cyfraniadau pensiwn ac Yswiriant Gwladol cyflogwr a’u treth incwm. Mae’n rhaid i’r taliad uniongyrchol fod yn ddigon i fodloni’r costau hyn hefyd.

Fodd bynnag, yn ddibynnol ar eich amgylchiadau ariannol, gallech orfod cyfrannu tuag at gost eich gofal. Prawf modd neu asesiad ariannol gan awdurdod lleol fydd yn penderfynu hynny.

Sut i wneud cais am daliadau uniongyrchol

Os ydych eisoes yn cael gwasanaethau gofal, gofynnwch i’ch awdurdod lleol am daliadau uniongyrchol.

Os ydych yn gwneud cais am wasanaethau gofal am y tro cyntaf, dylai’ch gweithiwr cymdeithasol drafod y dewis taliadau uniongyrchol â chi pan fydd yn asesu’ch anghenion gofal.

Os ydych yn byw yng Nghymru, Lloegr, neu’r Alban gwnewch gais am daliadau uniongyrchol ar wefan GOV.UK.

Os ydych chi’n byw yng Ngogledd Iwerddon, dysgwch fwy am daliadau uniongyrchol ar wefan nidirect.

Cael cymorth i reoli taliadau uniongyrchol

Gall eich awdurdod lleol eich helpu i reoli’ch taliadau uniongyrchol.

Fel arall, mae nifer o sefydliadau gwirfoddol a mentrau cymdeithasol yn darparu cefnogaeth sydd wedi ei theilwra wrth i chi reoli eich taliadau uniongyrchol a rhoi cynllun gofal at ei gilydd. Mae’r sefydliadau hyn yn annibynnol i’ch awdurdod lleol.

Er enghraifft, mae Disability Rights UK yn cynnig cyngor am daliadau uniongyrchol a chyflogi gofalwr. Ewch i wefan Disability Rights UK neu ffoniwch eu llinell gymorth ar 0330 995 0404.

Os ydych yng Ngogledd Iwerddon, gallwch lawrlwytho taflen wybodaeth yr Adran Iechyd, Gwasanaethau Cymdeithasol a Diogelwch Cyhoeddus ar daliadau uniongyrchol.

Defnyddio taliadau uniongyrchol i benodi gofalwr

Os defnyddiwch eich taliadau uniongyrchol i gyflogi gofalwr, byddwch yn cymryd cyfrifoldebau penodol fel cyflogwr.

Mae hyn yn golygu y bydd angen i chi feddwl am Yswiriant Gwladol, treth incwm, Isafswm Cyflog Cenedlaethol, tâl salwch a thâl gwyliau, pensiwn, ac yswiriant atebolrwydd.

Os yw hynny’n swnio braidd yn frawychus, mae pobl a sefydliadau ar gael i roi cymorth:

  • Meddyliwch am ddefnyddio asiantaeth gofal yn y cartref. Bydd rhai asiantaethau yn ymdrin â’r holl ddyletswyddi cyflogwr i chi; bydd eraill yn y cyflogwr yn eich lle chi. Byddwch yn talu ffioedd i’r asiantaeth. Byddai asiantaethau gofal yn y cartref hefyd yn delio â’r gwaith papur sydd ymghlwm â chyflogi gofalwr, gan gynnwys geirdaon a gwirio troseddau.
  • Edrychwch am gwmnïau lleol sy’n cynnig gwasanaethau cyflogres. Am ffi byddant yn ymdrin â chyfraniadau treth ac Yswiriant Gwladol.

Am ragor o wybodaeth:

Mae hefyd gan y sefydliadau sy’n monitro ansawdd gwasanaethau gofal cyfeirlyfrau ar-lein gallwch eu defnyddio i chwilio am ofalwyr ac asiantaethau gofal cartref:

Mae amryw ffyrdd i ddod o hyd i ofalwyr yn eich ardal, er enghraifft:

  • Gofynnwch i’ch adran gwasanaethau cymdeithasol am ofalwyr lleol ac asiantaethau gofal yn y cartref.
  • Mae Which? Care Services Directory yn declyn chwilio ar-lein sy’n gallu’ch helpu i ddod o hyd i asiantaethau gofal cartref.
  • Defnyddiwch declyn chwilio ar-lein Carers Direct neu siarad ag ymgynghorydd llinell gymorth ar 0203 904 4529 i ddod o hyd i ofalwyr yng Nghymru a Lloegr.

Dewch i wybod mwy yn ein canllaw Cyflogi pobl i helpu gyda’ch gofal

Cymharu nwyddau a gwasanaethau

Nid yw taliadau uniongyrchol dim ond i dalu am ofalwyr. Gallwch hefyd eu defnyddio i brynu cyfarpar sy’n eich helpu i fyw’n fwy annibynnol. Gofynnwch i wasanaethau cymdeithasol am ddarparwyr lleol a hoff gyflenwyr, fel gallwch ddod o hyd i’r fargen orau.

Mae ein canllaw ar siopa am gymhorthion a chyfarpar anableddopens in new window yn ddefnyddiol hefyd.

Beth i’w wneud os bydd eich amgylchiadau’n newid

Awgrym da

Peidiwch ag oedi dweud wrth eich awdurdod neu ymddiriedolaeth am newid yn eich amgylchiadau – gall olygu rhagor o arian i chi.

Os bydd eich anghenion yn newid, cysylltwch â’ch awdurdod lleol cyn gynted ag y gallwch fel gallant ailasesu’r lefel o daliadau sydd ei angen arnoch. Efallai y bydd hawl gennych i ragor o arian.

Neu, os nad oes angen i chi wario’r cyfanswm llawn gan fod eich cyflwr yn gwella am gyfnod, neu eich bod yn mynd i mewn i’r ysbyty, gall fod angen iddynt leihau’ch taliadau.

Os nad ydych yn am barhau â thaliadau uniongyrchol

Os nad ydych am reoli taliadau uniongyrchol eich hun bellach, mae gan eich awdurdod lleol ddyletswydd gyfreithiol i drefnu’r gwasanaethau yn lle.

Felly hefyd, os yw’r cyngor yn penderfynu na allwch ymdopi â thaliadau uniongyrchol, efallai byddant yn dewis darparu gwasanaethau’n uniongyrchol os nad oes unrhyw un sy’n agos i chi a all gymryd dros eu rheoli.

A oedd y canllaw hwn o ddefnydd i chi?