Gwahanol fathau o statws cyflogaeth

Mae’r gwahanol ffyrdd y gallwch gael eich cyflogi’n gwneud gwahaniaeth mawr i sut y talwch dreth ac Yswiriant Gwladol, cynilo ar gyfer eich ymddeoliad a’ch hawliau yn y gwaith. Yn y canllaw hwn, gallwch ddysgu mwy am y gwahanol fathau o gyflogaeth.

Cyflogai

Pwysig

Mae’r canllaw hwn yn cynnwys y rhan fwyaf o statysau cyflogaeth, ond efallai y bydd ambell un, yn berthnasol i chi o bosib, braidd yn anelwig. Efallai y bydd sefydliadau fel ACAS, yn medru cynnig help i chi mewn sefyllfaoedd o’r fath.

Mae’r rhan fwyaf o bobl sydd mewn gwaith yn y DU yn cael eu categoreiddio fel cyflogeion ac yn gweithio dan gontract cyflogaeth, sy’n egluro buddion a dyletswyddau’r ‘cyflogai’ a’r ‘cyflogwr’ yn glir.

Mae cyflogeion yn medru gwneud defnydd o ystod eang o fuddion yn y gweithle, gan gynnwys:

  • Tâl Salwch Statudol
  • Tâl gwyliau
  • Absenoldeb a thâl mamolaeth, tadolaeth a mabwysiadu
  • Tâl Colli Swydd Statudol.

Telir cyflogeion ar sail Pay As You Earn (PAYE), sy’n golygu bod treth a Chyfraniadau Yswiriant Gwladol (NICs) yn cael eu didynnu fel mater o drefn.

Mae gennych hawl i gael yr Isafswm Cyflog Cenedlaethol neu’r Cyflog Byw Cenedlaethol o leiaf. Mae’r cyfraddau hyn yn amrywio gan ddibynnu ar eich oed ac a ydych yn brentis.

Popeth sydd angen i chi ei wybod am yr Isafswm Cyflog Cenedlaethol.

Gweithiwr

Mae statws gweithiwr yn debyg iawn i un cyflogai, ond ar sail fwy cyffredinol.

Hawliau gweithwyr

Fel gweithiwr, mae gennych rai hawliau statudol gan gynnwys yr isafswm cyflog a gwyliau â thâl, ond fel arfer nid oes gennych hawl i gael tâl colli swydd neu gyfnod rhybudd gofynnol.

Mae’r hawl i gael tâl salwch, mamolaeth, tadolaeth a mabwysiadau statudol, yn ogystal â thâl absenoldeb rhiant a rennir, yn amrywio o un cyflogwr i’r llall.

Gweithwyr asiantaeth

Mae gan weithwyr asiantaeth gontract gyda busnes cyflogi neu recriwtio ac yn cael eu llogi i weithio gan gleientiaid yr asiantaeth, dros dro fel arfer. Fodd bynnag, gall eich statws cyflogaeth amrywio.

Mae’r mwyafrif yn cael eu categoreiddio fel gweithwyr, gyda rhai hawliau cyflogaeth, fel yr Isafswm Cyflog Cenedlaethol a gwyliau â thâl.

Gallwch hefyd fod yn hunangyflogedig a gweithio drwy asiantaeth, a elwir yn aml yn gontractwr. Ni fydd gennych chi unrhyw hawliau cyflogaeth, ond ni fyddwch mor gaeth i’r asiantaeth, er enghraifft, fel arfer byddwch yn medru anfon rhywun arall i weithio yn eich lle.

Mae cyflogeion asiantaeth yn llai cyffredin, sydd ar gontract a elwir yn ‘dâl rhwng aseiniadau’. Fel arfer, caiff gweithwyr asiantaeth eu talu pan maent ar aseiniad yn unig, ond mae cyflogeion asiantaeth yn parhau i gael eu talu hyd yn oed pan nad ydynt yn gweithio.

Mae gan gyflogeion asiantaeth hawliau cyflogaeth llawn, ond maent yn fwy caeth i’r asiantaeth honno. Er enghraifft, mae’n anodd iddynt wrthod gwaith a gall fod yn ofynnol iddynt weithio isafswm o oriau bob wythnos.

Asiantaethau diddanu a modelu

Os ydych wedi cofrestru gydag asiantaeth ddiddanu neu fodelu, yna mae’r rheolau ychydig yn wahanol. Gall asiantaethau godi ffi am ddod o hyd i waith i chi, ond mae hynny’n dibynnu ar y math o waith y chwiliwch amdano.

Dysgwch fwy am ffioedd asiantaeth ddiddanu a modelu ar Gov.uk.

Hunangyflogedig

Mae bron i 4.8 miliwn o bobl yn y DU yn hunangyflogedig.

Ffynhonnell: Demos 2018

Mae bod yn hunangyflogedig yn statws cyflogaeth a threth. Mae’n cynnwys ystod eang o bobl, o’r rhai sy’n rhedeg eu busnes eu hunain i bobl lawrydd ac sy’n gweithio yn yr economi ‘gig’.

Mae yna rai prif ddangosyddion sy’n pennu a ydych yn hunangyflogedig neu beidio:

  • Chi sy’n rhedeg y busnes ac sy’n gyfrifol am ei lwyddiant neu fethiant.
  • Gallwch anfon rhywun arall i wneud y gwaith yn eich lle.
  • Chi sy’n gosod y pris am y gwaith a gallwch benderfynu sut a pha bryd y cwblheir y gwaith.
  • Rydych yn defnyddio’ch arian eich hun i brynu asedau i’r busnes ac i ysgwyddo’r costau rhedeg.
  • Chi sy’n gyfrifol am roi trefn ar unrhyw waith sy’n is na’r safon ddisgwyliedig yn eich amser eich hun.
  • Gallwch weithio i fwy nag un cleient ar y tro.

Chi fydd yn gyfrifol am dalu’ch treth a’ch Cyfraniadau Yswiriant Gwladol (NICs), felly bydd angen i chi gofrestru fel rhywun hunangyflogedig a chwblhau ffurflen dreth Hunanasesiad.

Hawliau os ydych yn hunangyflogedig

Gan eich bod yn gweithio i chi eich hun, nid oes gennych unrhyw hawl cyfreithiol i unrhyw fuddion cyflogaeth. Fodd bynnag, rydych wedi’ch diogelu dan rai elfennau deddfwriaethol o Iechyd a Diogelwch ac, mewn rhai achosion, wedi’ch diogelu rhag cael eich gwahaniaethu.

Contractwr annibynnol

Mae contractwyr annibynnol yn hunangyflogedig ac fel arfer yn cynnig gwaith medrus iawn i gleientiaid ‘yn ôl yr angen’.

Fel rhywun hunangyflogedig, bydd angen i chi gofrestru gyda’r HMRC i dalu’ch treth a’ch Yswiriant Gwladol eich hun.

Hawliau fel contractwr

Mae hyn yn dibynnu’n helaeth ar eich cwsmer a’r contract a gytunwyd rhyngoch.

Yn aml caiff contractwyr annibynnol eu categoreiddio fel gweithwyr ac mae ganddynt rai hawliau cyflogaeth syml, fel arfer os ydych ar gontract tri mis neu fwy.

Cewch eich diogelu dan ddeddfwriaeth Iechyd a Diogelwch gan fod y sawl sy’n eich cyflogi’n gyfrifol am gynnal amgylchedd gwaith addas.

Cynllun y Diwydiant Adeiladu (CIS)

Os ydych yn is-gontractwr yn y diwydiant adeiladu, yna dylech gofrestru gyda Chynllun y Diwydiant Adeiladu (CIS)

Os gwnewch hynny, bydd y contractwr sy’n eich cyflogi yn gwneud taliadau treth a NIC i Gyllid a Thollau Ei Mawrhydi (HMRC), yn union fel petaech yn cael eich talu ar delerau PAYE.

Bydd angen i chi serch hynny gwblhau ffurflen dreth hunanasesiad a thalu treth ar eich incwm, ond bydd yr hyn a dalwyd gan y contractwr yn cael ei ddidynnu o’r hyn sy’n ddyledus gennych.

Llawrydd

Yn debyg i gontractwr wrth i chi wneud gwaith contract ‘yn ôl yr angen’. Y gwahaniaeth allweddol yw nad ydi gweithwyr llawrydd fel arfer yn ymrwymo i weithio i’r un cwmni dros gyfnod hir o amser a gallant weithio i lawer o gwmniau ar yr un pryd.

Mae enghreifftiau o weithwyr llawrydd yn cynnwys awduron, newyddiadurwyr, dylunwyr graffig, golygyddion fideo a ffotograffwyr.

Cewch eich categoreiddio fel gweithiwr hunangyflogedig er dibenion treth, ond yn gweithio i bobl eraill yn hytrach na gweithio i chi eich hun.

Bydd angen i chi gofrestru ar gyfer Hunanasesiad a chyflwyno ffurflen dreth bob blwyddyn.

Hawliau fel gweithiwr llawrydd

Gan eich bod yn hunangyflogedig, prin iawn yw eich hawliau, ond mae gennych rai hawliau dan ddeddfwriaeth iechyd a diogelwch a gwahaniaethu.

Contract dim oriau

Mae 1.8 miliwn o bobl ar gontractau dim oriau.

Ffynhonnell: Swyddfa Ystadegau Gwladol (ONS) 2018

Rydych ar gontract dim oriau pan gewch eich cyflogi gan gwmni ond nid yw’r cwmni hwnnw’n gwarantu nifer penodol o oriau i chi.

Mae’r math hwn o gontract yn dod yn gynyddol boblogaidd mewn amryw o sectorau gan gynnwys y diwydiant lletygarwch, gwaith warws a gwaith courier.

Fe ddylech gael eich talu drwy PAYE, er mwyn i chi beidio â gorfod cofrestru ar gyfer Hunanasesiad i ddatgan eich incwm o gontractau dim oriau. Fodd bynnag, fel unigolyn hunangyflogedig, gallwch gytuno i weithio ar gontract dim oriau a thalu’ch treth drwy Hunanasesiad.

Dysgwch fwy am weithio contract dim oriau ar wefan ACASopens in new window.

Hawliau ar gontract dim oriau

Os ydych ar gontract dim oriau, mae’n debygol y cewch eich categoreiddio fel ‘gweithiwr’ a bydd gennych hawliau cyflogaeth syml gan gynnwys yr Isafswm Cyflog Cenedlaethol a gwyliau blynyddol.

Yn llai tebygol, fe gewch eich categoreiddio fel ‘cyflogai’ gyda hawliau cyflogaeth llawn.

Os byddwch yn bodloni rhai gofynion penodol, gallech fod â hawl i gofrestru ar bensiwn gweithle.

Economi gig

Mae tua 1.1 miliwn o bobl yn y DU yn cael eu cyflogi ar yr economi gig.

Ffynhonnell: Y Gymdeithas Frenhinol dros Anogaeth o’r Celfyddydau, Gweithgynhyrchion a Masnach, 2017

Os ydych yn gweithio yn yr economi gig, yna byddwch yn defnyddio cyfryngwr yn rheolaidd, fel ap neu wefan. Mae’r rhain yn gweithio fel cyswllt, gan gysylltu gweithwyr â chwsmeriaid.

Yn gyfnewid am y gwasanaeth hwn, mae’r gweithwyr yn talu ffi i’w ddefnyddio, 10 neu 15 % fel arfer o’u henillion yn y gwaith.

Mae llwyfannau poblogaidd o’r maes economi gig yn cynnwys y cwmni llogi trafnidiaeth Uber, y cwmni danfon bwyd Deliveroo a’r courier Yodel.

Mae’r gwaith yn hyblyg oherwydd gallwch ddewis eich oriau gwaith ac nid oes unrhyw beth yn eich gorfodi i weithio rhai oriau penodol.

Ar hyn o bryd, mae llawer o bobl yn yr economi gig wedi eu categoreiddio fel rhai hunangyflogedig a byddant yn cyflwyno ffurflen dreth Hunanasesiad.

Fodd bynnag, bu nifer o achosion llys amlwg iawn yn ddiweddar yn herio’r categoreiddio hyn. Bellach mae rhai cwmniau’n categoreiddio pobl sy’n gweithio ar drefniant economi gig fel gweithwyr, sy’n cynnwys medru hawlio rhai buddion mewn gwaith. Fodd bynnag, nid yw hyn yn gymwys i bob math o waith yn yr economi gig ac mae amryw o’r penderfyniadau hyn dan apêl.

Dysgwch fwy am sut i gwblhau ffurflen dreth Hunanasesiad.

Hawliau yn yr economi gig

Gan eich bod yn hunangyflogedig mewn gwirionedd, prin iawn yw eich hawliau cyflogaeth. Fodd bynnag, mae yna amryw o achosion llys amlwg iawn yn ymwneud â llwyfannau economi gig mawr sy’n herio’r syniad bod gweithwyr yn hunangyflogedig.

Prentis

Mae prentisiaethau yn ffordd o gael profiad uniongyrchol, ynghyd â chymhwyster, wrth ennill cyflog. Maent yn cymryd un i bum mlynedd i’w cwblhau ac ar gael i unrhyw un dros 16 oed nad yw wedi cofrestru mewn addysg llawn amser.

Os ydych yn ifancach na 19 mlwydd oed ym mlwyddyn gyntaf prentisiaeth, mae gennych hawl i gael isafswm cyflog o £3.90 yr awr. Mae’r ffigwr yn cynyddu ar ôl i chi gyrraedd 19 mlwydd oed ac os ydych wedi cwblhau eich blwyddyn gyntaf.

Hawliau fel prentis

Os ydych yn brentis sy’n gweithio dros 33 awr yr wythnos, yna mae gennych hawl i’r un buddion ag unrhyw gyflogai arall llawn amser, gan gynnwys tâl salwch, gwyliau blynyddol a thâl mamolaeth a thadolaeth.

A oedd y canllaw hwn o ddefnydd i chi?