Os yw'r person rydych am eu helpu wedi colli galluedd meddyliol

Os bydd rhywun wir yn methu â rheoli eu materion eu hunain, gallwch drefnu i’w rheoli eich hun ar eu rhan. Fel arfer, cewch eich monitro’n ofalus i sicrhau eich bod bob amser yn gweithredu er lles gorau’r person, a byddwch yn cael eich cyfyngu o ran y mathau o benderfyniadau ariannol y gallwch eu gwneud – mae pob achos yn wahanol.

Cyn i chi allu dechrau, rhaid i chi wirio a yw’r person wedi colli’r gallu i wneud eu penderfyniadau eu hunain mewn gwirionedd.

Gwirio os yw rhywun wedi colli galluedd meddyliol

Yn gyffredinol, gallwch ddechrau rheoli arian rhywun ar eu rhan os ydynt wedi colli galluedd meddyliol yn unig. Y peth cyntaf i’w wneud yw gwirio a yw hyn yn wir.

Dylech wirio a ydynt yn gallu:

  • deall y math o benderfyniadau y gall fod rhaid iddynt eu gwneud am eu harian
  • pwyso a mesur manteision ac anfanteision penderfyniad am eu harian
  • cyfathrebu gyda chi i wneud eu penderfyniad yn glir (hyd yn oed drwy amrantu llygad neu wasgu llaw)

Os gallant wneud y pethau hyn, dywed y gyfraith bod ganddynt y gallu i wneud eu penderfyniadau eu hunain. Mae Cod Ymarfer y Ddeddf Galluedd Meddyliol yn rhoi canllaw manylach ar sut i asesu gallu rhywun i wneud penderfyniadau.

Darganfyddwch ragor ynglŷn â’r Ddeddf Galluedd Meddyliol a lawrlwytho’r Cod Ymarfer ar wefan GOV.UK.

Os oes gan rywun allu meddyliol, mae ffyrdd y gallwch eu helpu i reoli eu harian neu i baratoi ar gyfer y dyfodol. Darllenwch fwy am hyn yn ein canllaw.

Os ydych yn siŵr nad oes gan y person alluedd meddyliol

Awgrym da

Dylech bob amser wirio a oes gan y person atwrneiaeth wedi’i sefydlu. Os oes ganddynt, gallai arbed llawer o amser ac ymdrech.

Os ydych yn siŵr nad oes gan rywun alluedd meddyliol, gallwch gael yr hawl i reoli eu harian ar eu rhan o hyd, ond bod rhaid i chi wneud cais i’r llys i gael yr hawl hwn. Mae rhai camau i’w dilyn i wneud hyn.

Cam 1 – Gwirio am atwrneiaeth sy’n bodoli eisoes

Efallai y bydd y person wedi sefydlu atwrneiaeth eisoes. Gofynnwch iddyn nhw, i’w teulu neu i’w cyfreithiwr, ac os na allant ddweud wrthych, gallwch wirio gyda chorff swyddogol lle maent yn byw.

Os canfyddwch bod atwrneiaeth eisoes yn ei lle, dylech ei chofrestru (os oes rhaid) os ydych wedi’ch enwi’n atwrnai neu gysylltu â’r atwrnai fel arall. Gall y swyddfa neu’r atwrnai ddweud sut wrthych.

Cam 2 – Gwneud cais am y grym i reoli materion ariannol person os nad oes atwrneiaeth yn bodoli

Os nad oes atwrneiaeth gan y person rydych eisiau ei helpu eisoes, rhaid i chi wneud trefniadau gwahanol. Bydd rhaid i chi wneud cais ffurfiol i’r asiantaeth gywir, a byddant yn awyddus i weld tystiolaeth bod y person rydych yn gwneud cais ar eu rhan wedi colli galluedd meddyliol.

Mae cyfarwyddiadau a gwaith papur ar gael ar gyfer eich cais ar y gwefannau hyn:

Bydd rhaid i chi dalu ffi ymgeisio. Gall gymryd sawl mis i drefnu’r gwaith papur yn briodol.

Er mwyn osgoi cael eich drysu gan yr iaith, mae’n bwysig gwybod na chewch eich galw’n ‘atwrnai’ os byddwch yn gwneud cais fel hwn, er y bydd gennych yr un grym ag atwrnai fel arfer i reoli materion ariannol y person sydd wedi colli gallu meddyliol.

  • Yng Nghymru a Lloegr, cewch eich galw’n ddirprwy.
  • Yn yr Alban, cewch eich galw’n warcheidwad.
  • Yng Ngogledd Iwerddon, cewch eich galw’n rheolwr.

Cam 3 – Dangoswch y ddogfen i fanc y person

Unwaith y byddwch wedi cwblhau’r broses gais, byddwch yn cael dogfen swyddogol yn cadarnhau eich bod wedi cael y grym i weithredu.

Bydd rhaid i chi ddangos copïau ardystiedig o’r ddogfen (wedi’u copïo gan rywun mewn banc neu swyddfa gyfreithiwr) i unrhyw sefydliadau ariannol rydych am roi cyfarwyddiadau iddynt – er enghraifft, banc neu gwmni yswiriant y person.

Gallwch wneud hyn yn ôl yr angen, ond mae’n syniad da dangos y ddogfen i bob sefydliad rydych am ddelio â hwy cyn gynted ag y byddwch yn ei gael. Byddant yn cadw’r manylion ar ffeil, a fydd yn arbed amser i chi yn nes ymlaen.

Cam 4 – Rheoli’r arian yn unol â’r rheolau

Pan fyddwch yn rheoli arian ar ran person arall fel hyn, rhaid i chi bob amser:

  • gwneud penderfyniadau er lles gorau’r person
  • gwneud y penderfyniadau y dywed y llys y gallwch eu gwneud yn unig
  • cymryd gofal wrth wneud eich penderfyniadau

Weithiau, gellir camddefnyddio’r math hwn o rym dros faterion ariannol rhywun, felly bydd ar y swyddfa sy’n ei sefydlu eisiau gwirio bod popeth yn gyfreithiol ac yn dderbyniol bob hyn a hyn. Mae hyn yn golygu bod rhaid i chi gadw cyfrifon clir a nodi’r rhesymau eich bod wedi gwneud penderfyniad penodol.

Dysgwch fwy am fod yn ddirprwy a’ch cyfrifoldebau ar wefan GOV.UK.