Rhannu’r cartref teuluol a’r morgais wrth wahanu os oeddech chi’n cyd-fyw

Os ydych chi’n gwahanu o’ch partner ac yn berchen ar eich cartref eich hun rhyngoch, un o’r penderfyniadau ariannol mwyaf y gallech wynebu yw beth sy’n digwydd iddo. Canfyddwch beth sydd angen i chi ei wneud a beth yw eich dewisiadau os nad ydych yn briod neu mewn partneriaeth sifil.

Camau cyntaf i’w cymryd

Mae’r erthygl hon wedi ei hanelu at gyplau nad ydynt yn briod neu mewn partneriaeth sifil ac sy’n ceisio trefnu beth i’w wneud ynglŷn â chartref y teulu wedi dirywiad yn eu perthynas.

Os ydych chi yn y camau cynnar o wahanu ac eisiau rhywfaint o wybodaeth am ddiogelu eich hawliau i fyw yn y cartref, darllenwch ein canllaw Diogelu eich hawliau perchnogaeth cartref yn ystod gwahaniad.

Deall sut all yr eiddo gael ei rannu

Os ydych chi a’ch partner yn berchen ar eich cartref teuluol ar y cyd, mae gennych amryw o ddewisiadau ynglŷn â beth i’w wneud â’r cartref wedi i chi wahanu. Efallai y byddwch yn penderfynu:

  1. Gwerthu’r cartref a bod y ddau ohonoch yn symud allan. Gallech ddefnyddio’r arian a godwyd tuag at brynu cartref newydd yr un, os gallwch chi fforddio gwneud hyn.
  2. Trefnu i un ohonoch brynu cyfran y llall.
  3. Cadw’r cartref a pheidio newid pwy sy’n berchen arno. Gallai un partner ddal i fyw ynddo, o bosibl nes bydd eich plant yn 18 neu’n gadael yr ysgol.
  4. Trosglwyddo rhan o werth yr eiddo o un partner i’r llall fel bod gan eich plant rywle i fyw. Byddai’r partner a ildiodd gyfran o’i hawliau perchnogaeth yn cadw cyfran neu ‘fudd’ yn y cartref. Mae hyn yn golygu pan fydd yn cael ei werthu bydd ef neu hi yn derbyn canran o’i werth.

Blaenoriaethu anghenion eich plant

Os ydych chi a’ch partner yn gwahanu ac mae gennych blant, mae’n bwysig ystyried ble byddant yn byw. Fel cwpwl sy’n cydfyw, nid oes unrhyw rwymedigaeth i gefnogi’ch gilydd yn ariannol wedi gwahanu, ond fel rhieni mae disgwyliad i chi dalu tuag at gost eich plant.

Gallai un rhiant wneud hawliad yn erbyn y llall ar gyfer yr hawl i aros yn y cartref teuluol. Mae sut fyddwch yn gwneud hyn a’r cyfreithiau sy’n rhoi’r hawliau hyn i chi yn amrywio o amgylch y Deyrnas Unedig. Nid yw’n golygu y byddech chi na’ch cyn bartner yn berchen ar y cartref na chyfran ohono, ond efallai y bydd yn cael yr hawl i fyw yno am nifer o flynyddoedd, fel arfer nes bydd y plentyn ieuengaf yn cyrraedd oed penodol.

Hawlio cyfran o werth y cartref

Os yw’ch cartref yn enw eich cyn bartner yn unig, byddwch yn gallu hawlio cyfran o’i werth. Mae yna wahanol gyfreithiau sy’n eich galluogi i wneud hyn, yn ddibynnol ar ble yn y Deyrnas Unedig ydych chi.

Mae’n faes cymhleth iawn o’r gyfraith ac mae’n hanfodol cael cyngor gan gyfreithiwr sy’n arbenigo yn y gyfraith o ran cyplau sy’n cydfyw.

Gwneud hawliad yng Nghymru neu Loegr

Efallai y byddwch yn gallu sefydlu beth a elwir mewn termau cyfreithiol yn ‘fudd llesiannol’ os ydych chi wedi talu tuag at y morgais, neu tuag at welliannau neu estyniad.

Efallai y bydd gennych hefyd ‘fudd llesiannol’ os, er enghraifft, y prynodd eich cyn bartner y cartref yn ei enw ef neu ei henw hi ond bod gennych ddealltwriaeth neu gytundeb bod gennych gyfran yn ei werth pan y’i gwerthir.

Nid yw gwneud cyfraniad ariannol yn golygu y bydd gennych chi hawl fel mater o drefn i gael cyfran o’r eiddo. Ond gallwch ei hawlio hyd yn oed os nad ydych chi a’ch cyn bartner wedi llofnodi dogfen ffurfiol yn datgan bod gennych hawl i gyfran yn yr eiddo.

Hawlio Yng Ngogledd Iwerddon

Mae gennych hawl i dderbyn unrhyw arian yn ôl, megis taliadau morgais, yr ydych wedi eu cyfrannu tuag at y cartref teuluol; fodd bynnag, mae’n rhaid bodloni dau amod:

  • rhaid i chi allu darparu tystiolaeth o’r taliadau a wnaethoch, trwy ddatganiadau banc neu debyg
  • dim ond os oedd digon o ecwiti yn yr eiddo pan wnaethoch chi a’ch cyn bartner wahanu fyddwch chi’n gallu derbyn taliad

Gwneud hawliad yn yr Alban

Efallai y gallwch wneud hawliad os ydych wedi cael ‘anfantais economaidd’ (eich bod yn waeth eich byd yn ariannol) neu os yw’ch cyn bartner wedi profi ‘anfantais economaidd’ o ganlyniad i’r berthynas. Gallai hyn fod am:

  • eich bod wedi rhoi’r gorau i weithio i ofalu am eich plant
  • wedi’ch perswadio gan eich cyn bartner i werthu’ch eiddo a symud i fyw gydag ef neu hi
  • oherwydd bod eich cyn bartner wedi gallu prynu’r eiddo oherwydd eich cyfraniad ariannol chi

Mae gennych un flwyddyn yn unig o pan fyddwch yn gwahanu i wneud hawliad, felly dylech ystyried cael cyngor cyn gynted â phosibl.

Rhoi trefn ar y morgais ar y cyd

Mae nifer o gyplau sydd â morgais ar y cyd ac sy’n gwahanu fel arfer yn ceisio gwahanu’r morgais fel mai dim ond un partner sydd wedi ei enwi arno. Bydd y cwestiwn a fydd hyn yn bosibl yn dibynnu ar amgylchiadau ariannol y cwpl. Manteision gwneud hyn yw:

  • Dylai’r partner y mae ei enw yn cael ei dynnu oddi ar y morgais allu benthyg mwy i brynu cartref ei hun na phe byddai ei enw yn dal ar forgais y cyn bartner.
  • Nid oes rhaid i’r partner sy’n aros yn y tŷ ddibynnu ar y cyn bartner ar gyfer y morgais.
  • Efallai y gall y ddau bartner dorri’r gadwyn sy’n uno eu ffeiliau credyd. Os oes gennych ddyled ar y cyd gyda’ch cyn bartner (fel morgais neu fenthyciad), mae eich ffeiliau credyd wedi eu cysylltu. Mae hyn yn golygu y bydd sut ydych chi’n rheoli’ch dyledion yn effeithio ar eich cyn bartner os yw ef neu hi yn ymgeisio am gredyd, ac i’r gwrthwyneb.
Darllenwch fwy am eich adroddiad credyd yn Sut i wirio eich adroddiad credyd.

Siarad â’ch darparwr morgais

Os ydych chi eisiau dod yn gyfrifol am y morgais yn eich enw chi yn unig, bydd eich darparwr benthyciadau eisiau sicrhau y gallwch chi fforddio’r taliadau.

Dan reolau’r Awdurdod Ymddygiad Ariannol (FCA), rhaid i ddarparwyr benthyciadau ofyn cwestiynau manwl a chynnal rhagor o wiriadau i sicrhau y gallwch fforddio morgais.

Opsiynau os na allwch chi fforddio’r morgais ar ben eich hun

Os na allwch chi fforddio dod yn gyfrifol am y morgais, efallai y gallech gael ‘morgais gwarantwr’. Mae hwn yn forgais ble bydd perthynas agos yn cytuno i warantu taliadau’r morgais pe baech chi’n methu gwneud hynny.

Mae dod yn warantwr yn gam cyfreithiol difrifol gan ei fod yn golygu bod y gwarantwr yn gyfrifol am dalu’r morgais cyfan os nad yw’r darparwr morgais yn gallu ei dalu. Gwnewch yn siŵr bod pwy bynnag sy’n gweithredu fel gwarantwr i chi yn cael cyngor cyfreithiol annibynnol ac yn siarad â brocer morgeisi cyn cytuno i unrhyw beth.

Gall ein canllaw ar Ddod o hyd i’w cynnig morgais gorau eich helpu i benderfynu.

Eich cam nesaf

A oedd y canllaw hwn o ddefnydd i chi?